استیکینگ چیست؟ راهنمای استیک کردن ارز دیجیتال از سود تا ریسک
استیکینگ یعنی رمزارز یک شبکه‌ی اثبات سهام را به‌عنوان وثیقه پشت اعتبارسنج‌هایی که تراکنش‌ها را تأیید می‌کنند قفل کنی و در عوض سهمی از پاداش شبکه را به همان رمزارز بگیری. شبکه‌هایی مثل اتریوم و تون با همین روش و بدون ماینینگ امن می‌مانند. در این راهنما می‌خوانی استیکینگ چطور کار میکند، سود استیکینگ از کجا می‌آید، فرق APR و APY چیست، چهار روش استیک کردن کدام‌اند و چه ریسک‌هایی دارد؛ بدون هیچ وعده‌ی سودی.
استیکینگ در ارز دیجیتال یعنی چه؟
استیکینگ در ارز دیجیتال یعنی گذاشتن رمزارز پای کار یک بلاکچین اثبات سهام. این رمزارز نقش سپرده‌ی تضمین را دارد: اعتبارسنجی که طبق قواعد کار کند پاداش می‌گیرد و اعتبارسنجی که تقلب کند ممکن است بخشی از سپرده‌اش را از دست بدهد.
برای شرکت در استیکینگ لازم نیست دستگاهی روشن نگه داری. بیشتر آدم‌ها پشت یک اعتبارسنج می‌ایستند یا به یک استخر می‌پیوندند و شبکه پاداش را بین همه‌ی کسانی که رمزارزشان امنیتش را تأمین میکند پخش میکند. هر شبکه قواعد خودش را دارد.
استیکینگ چطور کار میکند؟ فرق اثبات کار و اثبات سهام
اثبات کار (Proof of Work) و اثبات سهام (Proof of Stake) دو روش برای تعیین کسی است که بلاک بعدی را می‌سازد. در اثبات کار، که بیت‌کوین از آن استفاده میکند، ماینرها توان محاسباتی و برق خرج می‌کنند تا معمایی را حل کنند. در اثبات سهام، اعتبارسنج‌ها بر اساس رمزارزی که قفل کرده‌اند انتخاب می‌شوند و امنیت از وثیقه می‌آید، نه از برق.
اتریوم در سپتامبر ۲۰۲۲ با رویدادی به نام «مرج» (The Merge) از ماینینگ به اثبات سهام رفت. راه‌اندازی اعتبارسنج شخصی در اتریوم ۳۲ ETH و دستگاهی شبانه‌روز روشن می‌خواهد؛ برای همین بیشتر دارنده‌ها با یکی از این نقش‌ها شرکت می‌کنند:
- اعتبارسنج (Validator): نود را اجرا میکند، بلاک پیشنهاد می‌دهد و بررسی میکند و سهم خودش را هم قفل میکند.
- واگذارکننده (Delegator)، که در بعضی شبکهها نامینیتور (Nominator) نام دارد: رمزارزش را پشت یک اعتبارسنج می‌گذارد و پس از کسر کمیسیون او در پاداش شریک میشود.
- خود پروتکل پاداش‌ها و جریمه‌ها را خودکار و طبق قواعد شبکه اعمال میکند.
سود استیکینگ از کجا می‌آید و چرا ثابت نیست؟
سود استیکینگ از خود شبکه می‌آید: بیشترش رمزارز تازه‌منتشرشده است و بخشی هم سهمی از کارمزدهایی که کاربران می‌دهند. اعتبارسنج یا استخر پس از برداشتن کارمزد خودش، این پاداش را به پشتیبان‌هایش می‌رساند.
برای همین بازده استیکینگ بالا و پایین میشود و هیچ‌وقت تضمین نمی‌شود. همان شبکه ممکن است ماه بعد نرخ دیگری بدهد و دو استخر در یک شبکه هم می‌توانند بازده متفاوتی داشته باشند. عامل‌های اصلی:
- سهم استیکشده از کل عرضه: در بسیاری از شبکهها هر چه رمزارز بیشتری استیک شود، سهم هر واحد از پاداش کمتر است.
- فعالیت شبکه که درآمد کارمزد را تغییر می‌دهد.
- عملکرد اعتبارسنج: قطعی یا جریمه پاداش را کم میکند.
- کمیسیونی که اعتبارسنج، استخر یا پلتفرم برمی‌دارد.
فرق APR و APY در استیکینگ؛ با مثال
APR نرخ ساده‌ی سالانه است و APY سود مرکب را هم حساب میکند؛ یعنی پاداشی که دوباره به اصل اضافه میشود و خودش پاداش می‌آورد. با نرخ یکسان، APY همیشه مساوی یا بیشتر از APR است.
یک مثال فرضی: ۱,۰۰۰ توکن را با APR برابر ۵ درصد استیک می‌کنی. بدون سود مرکب، در یک سال ۵۰ توکن میگیری. اگر پاداش سالی یک بار مرکب شود، ۵ درصد APR دقیقاً همان ۵ درصد APY است. اگر ماهانه مرکب شود، APY حدود ۵.۱۲ درصد میشود، چون (۱ + ۰.۰۵/۱۲)^۱۲ − ۱ ≈ ۰.۰۵۱۲؛ یعنی سال را با حدود ۱,۰۵۱.۲ توکن تمام می‌کنی.
هر دو نتیجه به توکن است، نه به تومان. اگر قیمت توکن بیشتر از پاداش افت کند، با وجود توکن بیشتر ضرر کرده‌ای. عدد ۵ درصد فقط مثال است و نرخ هیچ رمزارز واقعی نیست.
بازده واقعی استیکینگ؛ تورم عرضه و رقیق شدن سهم
بازده واقعی یعنی آنچه استیکینگ پس از حساب کردن سکه‌های تازه‌منتشرشده به تو اضافه میکند. وقتی شبکه پاداش استیک‌کننده‌ها را با سکه‌ی تازه می‌دهد، کل عرضه بزرگ‌تر میشود و هر سکه‌ی موجود تکه‌ی کوچک‌تری از کل است.
پس بخشی از پاداش استیکینگ اصلاً سود اضافه نیست و فقط جلوی کوچک شدن سهمت از شبکه را می‌گیرد. در چنین شبکه‌ای دارنده‌ای که استیک نمی‌کند هر سال سهم کوچک‌تری دارد و سهم استیک‌کننده تقریباً ثابت میماند یا کمی بزرگ میشود. اینکه کدام به تومان بیشتر می‌ارزد باز هم به قیمت بستگی دارد.
موقع مقایسه‌ی بازده‌ها بپرس چه بخشی از پاداش از کارمزد واقعی کاربران می‌آید و چه بخشی از انتشار سکه‌ی تازه. بازده خیلی بالا به توکنی که سریع چاپ میشود میتواند با رقیق شدن سهم از بین برود.
استیکینگ یا استیکینگ نقدشونده؟ چهار روش استیک کردن ارز دیجیتال
روش‌های اصلی استیک کردن در این فرق دارند که کلید دست کیست، چقدر رمزارز لازم است و با چه سرعتی میتوانی بیرون بیایی. در استیکینگ نقدشونده (Liquid Staking) تا وقتی رمزارزت استیک است توکنی قابل انتقال در دست داری؛ در استیکینگ امانی یک پلتفرم همه‌ی کار را انجام می‌دهد و رمزارزت را هم نگه می‌دارد.
توکن استیکینگ نقدشونده نمایندهی رمزارز استیک‌شده‌ات به‌علاوه‌ی پاداش آن است. میتوانی نگهش داری، جابهجایش کنی یا آن را، اغلب از راه یک استخر نقدینگی، تبدیل کنی؛ ولی قیمت بازارش ممکن است از ارزش رمزارز پشتش فاصله بگیرد.
| روش | کلید دست کیست | حداقل مقدار | راه خروج | ریسک اصلی |
|---|---|---|---|---|
| اجرای اعتبارسنج | خودت | طبق قاعده‌ی شبکه، اغلب زیاد (در اتریوم ۳۲ ETH) | خروج و صبر تا پایان دورهی آزادسازی | جریمه برای قطعی یا خطا |
| واگذاری یا نامینیتور | کلید کیف پولت دست خودت است | طبق قاعده‌ی شبکه یا استخر؛ خیلی متفاوت | صبر تا پایان دورهی آزادسازی | جریمه یا عملکرد ضعیف اعتبارسنج |
| استیکینگ نقدشونده | کلید کیف پولت دست خودت است؛ رمزارز در قرارداد استخر است | اغلب کم | فروش یا تبدیل توکن، یا پس دادن آن و صبر | خرابی قرارداد هوشمند یا معامله‌ی توکن زیر ارزشش |
| استیکینگ امانی | پلتفرم | طبق قاعده‌ی پلتفرم | طبق شرایط پلتفرم؛ میتواند برداشت را متوقف کند | ورشکستگی، مسدودسازی یا هک پلتفرم |
استیکینگ چقدر قفل است؟ دورهی قفل و آزادسازی
رمزارز استیکشده معمولاً قفل است و پس گرفتنش یک دورهی آزادسازی (Unbonding) دارد که در هر شبکه فرق میکند؛ از چند ساعت تا چند هفته. در بسیاری از شبکهها در این مدت پاداشی نمی‌گیری و تا پایانش نمی‌توانی رمزارز را بفروشی یا بفرستی.
مثلاً در تون، برداشت از استیکینگ ممکن است تا پایان دور اعتبارسنجی فعلی، یعنی حدود ۱۸ تا ۳۶ ساعت، طول بکشد. پیش از استیک کردن، زمان آزادسازی همان شبکه را بدان و رمزارزی را که شاید به‌زودی برای کارمزد یا پرداخت لازم داشته باشی قفل نکن.
در استیکینگ نقدشونده میتوانی با فروش توکن زودتر بیرون بیایی، ولی فقط به قیمتی که بازار همان لحظه می‌دهد.
آیا استیکینگ امن است؟ ریسک‌های استیکینگ
استیکینگ حساب پس‌انداز نیست و هیچ پاداش استیکینگی تضمین نمی‌شود. پیش از قفل کردن هر رمزارزی این ریسک‌ها را بسنج:
نشانه‌های کلاهبرداری ارز دیجیتال
- ریسک قیمت: پاداش به همان رمزارز است و افت قیمت میتواند از آن بیشتر باشد.
- جریمه (Slashing): اعتبارسنجی که قواعد را بشکند، مثلاً بلاک‌های متناقض امضا کند، ممکن است بخشی از سهمش را از دست بدهد و بعضی شبکهها آفلاین شدن را هم جریمه می‌کنند. شبکهها با واگذارکننده‌ها یکسان رفتار نمی‌کنند: در بعضی در ضرر شریک‌اند و در بعضی فقط سهم یا پاداش خود اعتبارسنج آسیب می‌بیند.
- ریسک قفل و نقدشوندگی: ممکن است در یک ریزش تند نتوانی بفروشی.
- ریسک قرارداد هوشمند: در استخرها و استیکینگ نقدشونده، باگ قرارداد میتواند به ضرر برسد.
- جدا شدن قیمت (Depeg): توکن استیکینگ نقدشونده ممکن است زیر ارزش رمزارز پشتش معامله شود، به‌خصوص وقتی دارنده‌ها با هم برای خروج هجوم می‌آورند.
- ریسک پلتفرم: در استیکینگ امانی، پلتفرم ممکن است برداشت را متوقف کند، ورشکست شود یا هک شود.
- کلاهبرداری: سایت‌ها و ربات‌هایی که سود ثابت و بالای استیکینگ وعده می‌دهند معمولاً طرح پانزی‌اند و استیکینگ واقعی هیچ‌وقت عبارت بازیابی‌ات را نمی‌خواهد.
- مالیات: پاداش استیکینگ ممکن است مشمول مالیات باشد؛ قوانین محل زندگی‌ات را رعایت کن.
استیکینگ در ولتیفای؛ فقط برای تون
ولتیفای هر جا که در منطقهات فعال باشد «استیکینگ TON» دارد؛ از نوع نقدشونده و از راه یک قرارداد هوشمند استخر استیکینگ تأییدشده روی تون که در اپ با اسم «استخر استیکینگ ۱» دیده میشود. ولتیفای برای هیچ رمزارز دیگری استیکینگ ندارد.
حداقل مقدار ۱ TON است، ولتیفای برای استیکینگ کارمزدی نمی‌گیرد و فقط کارمزد شبکه‌ی تون را می‌دهی که پیش از تأیید می‌بینی. کلیدهایت روی گوشی‌ات می‌مانند، تراکنش همان‌جا امضا میشود و برداشت ممکن است حدود ۱۸ تا ۳۶ ساعت طول بکشد. راهنمای استیکینگ تون همه‌ی مراحل را قدم‌به‌قدم توضیح می‌دهد.
