استخر نقدینگی چیست؟ راهنمای کامل تأمین نقدینگی، پاداش LPها و ضرر ناپایدار
استخر نقدینگی (Liquidity Pool) قرارداد هوشمندی است که دو توکن را کنار هم نگه می‌دارد تا هر کسی یکی را با دیگری سواپ کند و قیمت را به‌جای دفتر سفارش، یک فرمول تعیین کند. تأمین‌کننده‌های نقدینگی هر دو توکن را به استخر می‌سپارند و سهمی از کارمزد سواپها می‌گیرند، ولی ریسک‌هایی مثل ضرر ناپایدار را هم می‌پذیرند. در این راهنمای کامل، قیمت‌گذاری، پاداش‌ها، حساب ضرر ناپایدار و ریسک‌ها را می‌خوانی؛ این مطلب آموزشی است، نه توصیه‌ی سرمایه‌گذاری.
استخر نقدینگی (Liquidity Pool) چیست؟
استخر نقدینگی قرارداد هوشمندی است که یک جفت توکن، مثلاً A و B، را نگه می‌دارد و هر کسی هر وقت بخواهد می‌تواند یکی را با دیگری عوض کند. وقتی در صرافی غیرمتمرکز سواپ می‌کنی، معمولاً طرف معامله‌ات همین استخر است، نه یک آدم دیگر.
توکن‌ها را تأمین‌کننده‌های نقدینگی (LP) می‌گذارند؛ کاربرانی معمولی که هر دو توکن را به استخر می‌سپارند. معامله‌گر یکی را اضافه میکند و دیگری را برمی‌دارد و قرارداد قیمت را از موجودی دو توکن حساب میکند؛ پس همیشه قیمتی آماده هست و منتظر طرف مقابل نمی‌مانی.
فرق دفتر سفارش و بازارساز خودکار (AMM) چیست؟
دفتر سفارش (Order Book) فهرست سفارش‌های خرید و فروش با قیمت‌های مختلف است و صرافی هر خریدار را با فروشنده‌ای جفت میکند. نقدینگی در این مدل یعنی چند سفارش نزدیک قیمت فعلی ثبت شده است.
بازارساز خودکار (AMM) به‌جای این فهرست، یک استخر و یک فرمول دارد. با خود قرارداد معامله می‌کنی، قیمت بعد از هر معامله به‌روز میشود و هر سواپ یک تراکنش روی بلاکچین است.
معامله‌گرهای آربیتراژ قیمت استخر را با بازارهای دیگر هم‌سو نگه می‌دارند: اگر استخری توکنی را ارزان‌تر بفروشد، از آن می‌خرند تا فاصله بسته شود.
استخر نقدینگی قیمت را چطور تعیین میکند؟ فرمول x × y = k
طرح کلاسیک AMM، استخر حاصل‌ضرب ثابت (Constant Product) است. اگر x مقدار توکن A و y مقدار توکن B باشد، قرارداد رابطه‌ی x × y = k را برقرار نگه می‌دارد و k در طول معامله، بدون کارمزد، عوض نمی‌شود. قیمت A هم y ÷ x است.
استخری فرضی با ۱۰۰ A و ۱۰,۰۰۰ B را در نظر بگیر؛ اینجا k = ۱۰۰ × ۱۰,۰۰۰ = ۱,۰۰۰,۰۰۰ است و هر A برابر ۱۰۰ B قیمت دارد. خرید A یعنی اضافه کردن B و برداشتن A؛ پس A کمیاب‌تر و گران‌تر میشود و هر واحد بعدی از قبلی گران‌تر است.
چرا معامله‌ی بزرگ‌تر قیمت بدتری می‌گیرد؟
معامله‌ی بزرگ‌تر قیمت بدتری می‌گیرد چون نسبت دو توکن را بیشتر به هم می‌زند. اثر معامله‌ی خودت بر قیمت را اثر قیمتی می‌گویند؛ اسلیپیج فاصله‌ی نرخ پیش‌فاکتور با مقدار واقعی دریافتی است، با احتساب تغییر بازار در مدت انتظار تراکنش. حداقل دریافتی کف کار است: کمتر از آن، سواپ انجام نمی‌شود.
استخر عمیق معامله‌ی بزرگ را با تغییر کم جذب میکند و استخر کوچک تند جابه‌جا میشود. در همان استخر فرضی و بدون کارمزد:
اسلیپیج و تلورانس اسلیپیج چیست؟
- خرید ۱ A: در استخر ۹۹ A و حدود ۱۰,۱۰۱ B میماند؛ حدود ۱۰۱ B میدهی، تقریباً ۱ درصد بالاتر از قیمت اول.
- خرید ۱۰ A: در استخر ۹۰ A و حدود ۱۱,۱۱۱ B میماند؛ حدود ۱,۱۱۱ B میدهی، حدود ۱۱۱ B برای هر A.
- خرید ۵۰ A: در استخر ۵۰ A و ۲۰,۰۰۰ B میماند؛ ۱۰,۰۰۰ B میدهی، میانگین ۲۰۰ B برای هر A، و قیمت استخر به ۴۰۰ B برای هر A می‌رسد.
تأمین نقدینگی در ارز دیجیتال چیست و پاداش LPها از کجا میآید؟
تأمین نقدینگی یعنی سپردن هر دو توکن یک جفت به استخر تا دیگران با آن معامله کنند. در استخر کلاسیک از هر دو توکن به ارزش برابر می‌گذاری و توکن LP (توکن سهم) می‌گیری که رسید سهمت از استخر است.
هر سواپ کارمزد کمی به استخر میدهد که به نسبت سهم هر تأمینکننده تقسیم میشود: اگر ۲ درصد استخر مال تو باشد، ۲ درصد کارمزدها را می‌گیری. جمعش به حجم معاملات بستگی دارد، پس درصد سالانه‌ی اعلام‌شده‌ی هر استخر تخمین است، نه وعده.
- توکن تشویقی: بعضی استخرها توکن اضافه، اغلب توکن خود پروژه، هم میدهند که به آن ییلد فارمینگ (Yield Farming) می‌گویند و ارزششان با فروش دریافت‌کننده‌ها ممکن است سریع افت کند.
- برداشت: توکن LP را پس میدهی و سهمت از دو توکن را به نسبت فعلی استخر برمی‌داری که ممکن است با سپرده‌ی اولت فرق کند. هر کس توکن LP را داشته باشد، صاحب همان سهم است.
- نقدینگی متمرکز: در بعضی طرح‌ها تأمینکننده بازه‌ی قیمتی انتخاب میکند؛ داخل آن کارمزد بیشتری می‌گیرد، بیرون از آن چیزی نمی‌گیرد و فقط یکی از دو توکن را دارد، و ضرر ناپایدار هم بزرگ‌تر است.
ضرر ناپایدار چیست؟ توضیح با مثال عددی
ضرر ناپایدار (Impermanent Loss) یعنی ارزش سهم تأمینکنندهی نقدینگی، به‌خاطر فاصله گرفتن قیمت دو توکن، از نگهداری ساده‌ی همان دو توکن کمتر شود. وقتی A در بازارهای دیگر گران میشود، معامله‌گرهای آربیتراژ آن را از استخر می‌خرند و استخر از توکنی که گران شده کمتر نگه می‌دارد.
مثال فرضی بدون کارمزد: کل استخر، ۱۰۰ A و ۱۰,۰۰۰ B، مال توست و با قیمت ۱۰۰ B برای هر A، ۲۰,۰۰۰ B میارزد. قیمت A به ۴۰۰ B می‌رسد و آربیتراژ استخر را به ۵۰ A و ۲۰,۰۰۰ B می‌برد، چون ۵۰ × ۲۰,۰۰۰ هنوز ۱,۰۰۰,۰۰۰ است. سهمت حالا ۵۰ × ۴۰۰ + ۲۰,۰۰۰ = ۴۰,۰۰۰ B میارزد، ولی نگهداری ۱۰۰ A و ۱۰,۰۰۰ B می‌شد ۱۰۰ × ۴۰۰ + ۱۰,۰۰۰ = ۵۰,۰۰۰ B: ۲۰ درصد کمتر از نگهداری، هرچند هنوز بیشتر از شروع کار.
فرمول کلی برای استخر کلاسیک ۵۰/۵۰ این است: IL = ۲√r ÷ (۱ + r) − ۱، که r می‌گوید قیمت یک توکن نسبت به دیگری چند برابر شده است. با دو برابر شدن قیمت، ضرر ناپایدار حدود ۵.۷ درصد است و با چهار برابر شدن ۲۰ درصد؛ نصف شدن قیمت هم همان ۵.۷ درصد را میدهد.
اسمش ناپایدار است چون اگر قیمت‌ها به نقطه‌ی ورودت برگردند از بین می‌رود؛ اگر با قیمت‌های دور از هم برداشت کنی، دائمی میشود. کارمزدها ممکن است آن را جبران کنند یا نکنند. استخر دو استیبل‌کوین دلاری معمولاً ضرر ناپایدار خیلی کمی دارد، ولی ریسک جدا شدن از پگ (Depeg) و ریسک قرارداد هوشمند همچنان هست.
نگهداری، تأمین نقدینگی یا استیکینگ؛ چه فرقی دارند؟
تأمین نقدینگی را اغلب با استیکینگ مقایسه می‌کنند، ولی درآمد و ریسکشان از جاهای مختلفی میآید. استیکینگ کوین یک شبکه‌ی اثبات سهام را برای امنیت آن قفل میکند و تأمین نقدینگی دو توکن را موجودی معامله‌ی دیگران میکند. جدول کلی است و جزئیات به هر شبکه و استخر بستگی دارد.
| روش | چه چیزی در دست داری | درآمد از کجا میآید | ریسک اصلی |
|---|---|---|---|
| فقط نگهداری | خود کوین‌ها در کیف پول خودت | درآمدی ندارد؛ فقط تغییر قیمت | افت قیمت کوین‌ها |
| تأمین نقدینگی | توکن LP برای سهمی از دو توکن داخل استخر | سهم از کارمزد سواپها، گاهی توکن تشویقی | ضرر ناپایدار، باگ قرارداد، رگ پول |
| استیکینگ | کوین یک شبکه‌ی اثبات سهام، قفل‌شده یا سپرده به اعتبارسنج | پاداش شبکه برای کمک به تأیید بلاک‌ها | نوسان قیمت، دوره‌ی قفل، جریمه، ریسک قرارداد استخر |
ریسک‌های استخر نقدینگی چیست؟
کارمزد و ضرر ناپایدار فقط بخشی از ماجراست؛ این ریسک‌ها ممکن است خیلی گران‌تر تمام شوند:
- باگ قرارداد هوشمند: ایرادی در کد ممکن است به مهاجم اجازه دهد استخر را خالی کند، بدون راه برگشت.
- رگ پول و استخر جعلی: سازنده‌های توکن استخر می‌سازند، خریدار و تأمینکننده جذب می‌کنند و بعد نقدینگی را بیرون می‌کشند. استخرهای جعلی هم برای توکن‌های کپی با اسم معروف ساخته می‌شوند.
- مجوز مخرب: در شبکه‌های EVM افزودن نقدینگی با دادن مجوز (Approve) برای خرج توکن‌هایت شروع میشود؛ سایت جعلی ممکن است مجوز نامحدود بگیرد و بعداً آن توکن‌ها را خالی کند.
- نقدینگی کم: در استخر کوچک، ورود و خروج خودت قیمت را جابه‌جا میکند و فروش توکن کم‌نقدینگی سخت است.
- نوسان قیمت: هر دو توکن ممکن است با هم افت کنند و ضرر ناپایدار روی ضرر بازار اضافه میشود.
- بازده غیرواقعی: سود اعلامی خیلی بالا معمولاً از چاپ توکن تشویقی یا طرح شبه‌پانزی میآید.
آیا ولتیفای استخر نقدینگی دارد؟
نه. ولتیفای استخر نقدینگی، تأمین نقدینگی، ییلد فارمینگ یا توکن LP ندارد و این راهنما پیشنهاد تأمین نقدینگی در هیچ جایی نیست.
هر جا برای منطقه‌ات فعال باشد، بخش «تبدیل» ولتیفای رمزارزها و شبکهها را از کیف پول خودت به هم تبدیل میکند. پیش از امضا، صفحه‌ی تبدیل «حداقل دریافتی» و کارمزدها را نشان میدهد و کلیدهایت هیچ‌وقت از گوشی‌ات بیرون نمی‌روند.
