استیکینگ چیست؟ رهنمای استیک کردن ارز دیجیتال، از پاداش تا خطرها
استیکینگ یعنی قفل کردن رمزارز یک بلاک‌چین اثبات سهام به‌عنوان وثیقه پشت اعتبارسنج‌هایی که تراکنش‌ها را تأیید می‌کنند، و گرفتن سهمی از پاداش شبکه به همان رمزارز. شبکه‌هایی مانند اتریوم و تون با همین روش و بدون ماینینگ امن می‌مانند. این رهنما توضیح می‌دهد استیکینگ چطور کار می‌کند، پاداش از کجا می‌آید، APR و APY چه فرقی دارند، چهار روش استیک کردن کدام‌اند و چه خطرهایی دارد؛ بدون هیچ وعدهٔ سودی.
استیکینگ در ارز دیجیتال چیست؟
استیکینگ در ارز دیجیتال یعنی گذاشتن رمزارز پای کار یک بلاک‌چین اثبات سهام. این رمزارز نقش سپردهٔ ضمانت را دارد: اعتبارسنجی که طبق قواعد کار کند پاداش می‌گیرد و اعتبارسنجی که تقلب کند ممکن است بخشی از سپرده‌اش را از دست بدهد.
برای شرکت در استیکینگ لازم نیست دستگاهی را روشن نگه دارید. بیشتر مردم پشت یک اعتبارسنج می‌ایستند یا به یک استخر می‌پیوندند و شبکه پاداش را میان همهٔ کسانی که رمزارزشان آن را امن نگه می‌دارد تقسیم می‌کند. هر شبکه قواعد خودش را دارد.
استیکینگ چطور کار می‌کند؟ فرق اثبات کار و اثبات سهام
اثبات کار (Proof of Work) و اثبات سهام (Proof of Stake) دو روشی‌اند که یک بلاک‌چین با آن تعیین می‌کند چه کسی بلاک بعدی را بسازد. در اثبات کار، که بیت‌کوین از آن استفاده می‌کند، ماینرها توان محاسباتی و برق مصرف می‌کنند تا معمایی را زودتر از دیگران حل کنند. در اثبات سهام، اعتبارسنج‌ها بر اساس رمزارزی که قفل کرده‌اند انتخاب می‌شوند و امنیت از وثیقه می‌آید، نه از برق.
اتریوم در سپتمبر ۲۰۲۲ با ارتقایی به نام «ادغام» (The Merge) از ماینینگ به اثبات سهام رفت. گرداندن اعتبارسنج شخصی در اتریوم ۳۲ ETH و دستگاهی شبانه‌روز روشن می‌خواهد؛ برای همین بیشتر دارندگان با یکی از این نقش‌ها شرکت می‌کنند:
- اعتبارسنج (Validator): نود را می‌گرداند، بلاک پیشنهاد و بررسی می‌کند و سهم خودش را هم قفل می‌کند.
- واگذارکننده (Delegator)، که در برخی شبکهها نامینیتور (Nominator) نام دارد: رمزارزش را پشت یک اعتبارسنج می‌گذارد و پس از کسر کمیسیون او در پاداش شریک میشود.
- خود پروتکل پاداش‌ها و جریمه‌ها را خودکار و طبق قواعد شبکه اعمال می‌کند.
پاداش استیکینگ از کجا می‌آید و چرا ثابت نیست؟
پاداش استیکینگ از خود شبکه می‌آید: بیشترش رمزارز تازه‌منتشرشده است و بخشی هم سهمی از فیس‌هایی که کاربران می‌پردازند. اعتبارسنج یا استخر پس از برداشتن کمیسیون خود، پاداش را به پشتیبانانش می‌رساند.
به همین دلیل بازده استیکینگ بالا و پایین میشود و هرگز تضمین نمی‌شود. همان شبکه ممکن است ماه بعد نرخ دیگری بدهد و دو استخر در یک شبکه هم بازده متفاوتی داشته باشند. عوامل اصلی:
- سهم استیکشده از کل عرضه: در بسیاری از شبکهها هرچه رمزارز بیشتری استیک شود، سهم هر واحد از پاداش کمتر است.
- فعالیت شبکه که درآمد فیس را تغییر می‌دهد.
- کارکرد اعتبارسنج: قطع شدن یا جریمه پاداش را کم می‌کند.
- کمیسیونی که اعتبارسنج، استخر یا پلتفورم برمی‌دارد.
فرق APR و APY در استیکینگ؛ با مثال
APR نرخ سادهٔ سالانه است و APY سود مرکب را هم حساب می‌کند؛ یعنی پاداشی که دوباره به اصل اضافه میشود و خودش پاداش می‌آورد. با نرخ یکسان، APY همیشه برابر یا بیشتر از APR است.
یک مثال فرضی: ۱,۰۰۰ توکن را با APR برابر ۵ درصد استیک می‌کنید. بدون سود مرکب، در یک سال ۵۰ توکن میگیرید. اگر پاداش سالی یک بار مرکب شود، ۵ درصد APR دقیقاً همان ۵ درصد APY است. اگر ماهانه مرکب شود، APY حدود ۵.۱۲ درصد میشود، چون (۱ + ۰.۰۵/۱۲)^۱۲ − ۱ ≈ ۰.۰۵۱۲؛ یعنی سال را با حدود ۱,۰۵۱.۲ توکن تمام می‌کنید.
هر دو نتیجه به توکن است، نه به افغانی یا دالر. اگر قیمت توکن بیشتر از پاداش پایین بیاید، با وجود توکن بیشتر، ارزش از دست داده‌اید. عدد ۵ درصد فقط مثال است و نرخ هیچ رمزارز واقعی نیست.
بازده واقعی؛ تورم عرضه و رقیق شدن سهم
بازده واقعی یعنی آنچه استیکینگ پس از حساب کردن سکه‌های تازه‌منتشرشده به شما اضافه می‌کند. وقتی شبکه پاداش را با سکهٔ تازه می‌دهد، کل عرضه بزرگ‌تر میشود و هر سکهٔ موجود تکهٔ کوچک‌تری از کل است.
پس بخشی از پاداش استیکینگ اصلاً سود اضافه نیست و فقط جلوی کوچک شدن سهم شما از شبکه را می‌گیرد. در چنین شبکه‌ای دارنده‌ای که استیک نمی‌کند هر سال سهم کوچک‌تری دارد و سهم استیک‌کننده تقریباً ثابت میماند یا کمی بزرگ میشود. اینکه کدام به افغانی بیشتر می‌ارزد باز هم به قیمت بستگی دارد.
هنگام مقایسهٔ بازده‌ها بپرسید چه بخشی از پاداش از فیس واقعی کاربران می‌آید و چه بخشی از انتشار سکهٔ تازه. بازده خیلی بالا به توکنی که سریع چاپ میشود ممکن است با رقیق شدن سهم از میان برود.
استیکینگ یا استیکینگ نقدشونده؟ چهار روش استیک کردن
روش‌های اصلی استیک کردن در این فرق دارند که کلید دست کیست، چقدر رمزارز لازم است و با چه سرعتی میتوانید بیرون بیایید. در استیکینگ نقدشونده (Liquid Staking) تا وقتی رمزارز شما استیک است توکنی قابل انتقال در دست دارید؛ در استیکینگ امانی یک پلتفورم همهٔ کار را انجام می‌دهد و رمزارز شما را هم نگه می‌دارد.
توکن استیکینگ نقدشونده نمایندهٔ رمزارز استیک‌شدهٔ شما به‌علاوهٔ پاداش آن است. میتوانید نگهش دارید، جابهجایش کنید یا آن را، اغلب از راه یک استخر نقدینگی، تبدیل کنید؛ اما قیمت بازارش ممکن است از ارزش رمزارز پشتش فاصله بگیرد.
| روش | کلید دست کیست | حداقل مقدار | راه بیرون آمدن | خطر اصلی |
|---|---|---|---|---|
| گرداندن اعتبارسنج | خودتان | طبق قاعدهٔ شبکه، اغلب زیاد (در اتریوم ۳۲ ETH) | خروج و صبر تا پایان دورهٔ آزادسازی | جریمه برای قطع شدن یا خطا |
| واگذاری یا نامینیتور | کلید کیف پول نزد خودتان است | طبق قاعدهٔ شبکه یا استخر؛ بسیار متفاوت | صبر تا پایان دورهٔ آزادسازی | جریمه یا کارکرد ضعیف اعتبارسنج |
| استیکینگ نقدشونده | کلید کیف پول نزد خودتان است؛ رمزارز در قرارداد استخر است | اغلب کم | فروش یا تبدیل توکن، یا پس دادن آن و صبر | خرابی قرارداد هوشمند یا معاملهٔ توکن زیر ارزشش |
| استیکینگ امانی | پلتفورم | طبق قاعدهٔ پلتفورم | طبق شرایط پلتفورم؛ میتواند برداشت را متوقف کند | ورشکستگی، مسدودسازی یا هک پلتفورم |
استیکینگ چقدر قفل است؟ دورهٔ قفل و آزادسازی
رمزارز استیکشده معمولاً قفل است و پس گرفتنش یک دورهٔ آزادسازی (Unbonding) دارد که در هر شبکه فرق می‌کند؛ از چند ساعت تا چند هفته. در بسیاری از شبکهها در این مدت پاداشی نمی‌گیرید و تا پایان آن نمی‌توانید رمزارز را بفروشید یا بفرستید.
مثلاً در تون، برداشت از استیکینگ ممکن است تا پایان دورهٔ اعتبارسنجی فعلی، یعنی حدود ۱۸ تا ۳۶ ساعت، وقت بگیرد. پیش از استیک کردن، زمان آزادسازی همان شبکه را بدانید و رمزارزی را که شاید به‌زودی برای فیس یا پرداخت لازم داشته باشید قفل نکنید.
در استیکینگ نقدشونده میتوانید با فروش توکن زودتر بیرون بیایید، اما فقط به قیمتی که بازار در همان لحظه می‌دهد.
آیا استیکینگ امن است؟ خطرهای استیکینگ
استیکینگ حساب پس‌انداز نیست و هیچ پاداش استیکینگی تضمین نمی‌شود. پیش از قفل کردن هر رمزارزی این خطرها را بسنجید:
- خطر قیمت: پاداش به همان رمزارز است و افت قیمت میتواند از آن بیشتر باشد.
- جریمه (Slashing): اعتبارسنجی که قواعد را بشکند، مثلاً بلاک‌های متناقض امضا کند، ممکن است بخشی از سهمش را از دست بدهد و برخی شبکهها آفلاین شدن را هم جریمه می‌کنند. شبکهها با واگذارکنندگان یکسان رفتار نمی‌کنند: در برخی در زیان شریک‌اند و در برخی فقط سهم یا پاداش خود اعتبارسنج آسیب می‌بیند.
- خطر قفل و نقدشوندگی: ممکن است در یک ریزش تند نتوانید بفروشید.
- خطر قرارداد هوشمند: در استخرها و استیکینگ نقدشونده، باگ قرارداد میتواند به زیان برسد.
- جدا شدن قیمت (Depeg): توکن استیکینگ نقدشونده ممکن است زیر ارزش رمزارز پشتش معامله شود، به‌ویژه وقتی دارندگان با هم برای خروج هجوم می‌آورند.
- خطر پلتفورم: در استیکینگ امانی، پلتفورم ممکن است برداشت را متوقف کند، ورشکست یا هک شود.
- فریب: سایت‌ها و ربات‌هایی که سود ثابت و بالای استیکینگ وعده می‌دهند معمولاً فریب‌اند و استیکینگ واقعی هرگز عبارت بازیابی شما را نمی‌خواهد.
- مالیات: پاداش استیکینگ ممکن است مشمول مالیات باشد؛ قوانین محل زندگی خود را رعایت کنید.
استیکینگ در ولتیفای؛ فقط برای تون
ولتیفای در کشورهایی که این امکان فعال است «استیکینگ TON» را ارائه می‌کند؛ از نوع نقدشونده و از راه قرارداد هوشمند یک استخر استیکینگ تأییدشده روی تون که در اپ با نام «استخر استیکینگ ۱» دیده میشود. ولتیفای برای هیچ رمزارز دیگری استیکینگ ندارد.
حداقل مقدار ۱ TON است، ولتیفای برای استیکینگ فیسی نمی‌گیرد و فقط فیس شبکهٔ تون را می‌پردازید که پیش از تأیید می‌بینید. کلیدهای شما روی موبایل خودتان میماند، تراکنش همان‌جا امضا میشود و برداشت ممکن است حدود ۱۸ تا ۳۶ ساعت وقت بگیرد. رهنمای استیکینگ تون مراحل را گام به گام توضیح می‌دهد.
