Kripto para sözlüğü
Kripto cüzdan kullanırken, USDT gönderirken ya da P2P al-sat yaparken karşına çıkan kelimelerin kısa ve sade tanımları. Her terimde bir örnek, sık yapılan hatalar ve sık sorulan soruların cevapları var.
Kripto temelleri
- Blokzincir (Blockchain)Blokzincir (blockchain), birçok bağımsız bilgisayarda kopyası tutulan ve işlemleri kriptografik hash’lerle birbirine bağlı bloklara kaydeden ortak bir dijital kayıt defteridir; geçmiş kayıtlar sessizce değiştirilemez ve kaydı tek bir şirket kontrol etmez.
- Kripto para (Cryptocurrency)Kripto para, banka hesabında değil bir blokzincirde duran dijital paradır. Sahiplik kriptografik anahtarlarla kanıtlanır; özel anahtarı elinde tutan kişi, bir bankadan ya da şirketten izin almadan coinleri harcayabilir.
- Bitcoin (BTC)Bitcoin (BTC), ilk kripto paradır: 2009’da başlatılan, kendi iş ispatı (proof of work) blokzincirinde çalışan, merkezi bir ihraççısı olmayan ve arzı kesin olarak 21 milyon coinle sınırlı dijital bir para birimidir.
- Ethereum (ETH)Ethereum, 2015’te başlatılan ve akıllı sözleşmeleri, yani fonları sabit kurallarla tutan ve taşıyan küçük programları çalıştıran programlanabilir bir blokzincirdir. Yerel coini ether (ETH), gas denen ağ ücretlerini öder.
- Toncoin (TON)Toncoin (TON), hızlı bir hisse ispatı (proof of stake) blokzinciri olan The Open Network’ün yerel coinidir. TON, USDT ve diğer jettonları gönderme ücretleri dahil zincirdeki her ağ ücretini öder ve staking yoluyla ağı güvence altına alır.
- Stablecoin (sabit coin)Stablecoin, rezervler ya da teminatla desteklenerek fiyatını sabit tutmak üzere tasarlanmış, genellikle token başına 1 ABD doları hedefleyen bir kripto paradır. En bilinen örnekleri USDT ve USDC’dir.
- Tether (USDT)USDT ya da Tether, token başına 1 ABD dolarında kalmak üzere tasarlanmış bir stablecoindir. İhraççısı her token’ın rezervlerle desteklendiğini söyler; USDT, Tron (TRC20), Ethereum (ERC20), TON ve BNB Smart Chain (BEP20) dahil birçok blokzincirde bulunur.
- Kripto tokenKripto token, bir blokzincirin kendi yerel coini olmak yerine, var olan bir blokzincir üzerinde akıllı sözleşmeyle oluşturulan dijital bir varlıktır. Tron’daki USDT, Ethereum’daki ERC20 tokenları ve TON’daki jettonlar birer token’dır.
- Piyasa değeri (Market cap)Piyasa değeri (market cap), bir kripto varlığın güncel fiyatının dolaşımdaki arzıyla çarpımıdır. Dolaşımdaki coinlerin toplam piyasa değerini tahmin eder ve farklı kripto paraların büyüklüğünü karşılaştırmanın olağan yoludur.
- Bitcoin halving (yarılanma)Bitcoin halving (yarılanma), madencilerin her yeni blok için aldığı ödülü her 210.000 blokta, kabaca dört yılda bir yarıya indiren, koda yerleşik bir olaydır. 21 milyon sınırına ulaşılana kadar yeni bitcoin üretimini yavaşlatır.
Cüzdanlar ve güvenlik
- Kripto cüzdanKripto cüzdan, kripto paranı kontrol eden özel anahtarları saklayan bir uygulama ya da cihazdır. Coinlerin blokzincirde durur; cüzdan onların sana ait olduğunu kanıtlar, bakiyeni gösterir ve onları hareket ettiren işlemleri imzalar.
- Saklamalı ve saklamasız cüzdan (custodial / non-custodial)Saklamalı (custodial) cüzdan, özel anahtarları borsa gibi bir şirketin tuttuğu ve fonları senin adına kontrol ettiği cüzdandır. Saklamasız (non-custodial) cüzdanda anahtarları genellikle bir kurtarma ifadesiyle sen tutarsın ve kriptonu senden başka kimse hareket ettiremez.
- Sıcak cüzdan (Hot wallet)Sıcak cüzdan (hot wallet), özel anahtarları mobil uygulama, masaüstü uygulaması ya da tarayıcı eklentisi gibi internete bağlı bir cihazda saklanan kripto cüzdandır. Günlük ödemeler için pratiktir ama çevrimiçi saldırılara soğuk cüzdandan daha açıktır.
- Soğuk cüzdan (Cold wallet)Soğuk cüzdan (cold wallet), özel anahtarların donanım cüzdanı gibi internete hiç bağlanmayan bir cihazda oluşturulup saklandığı kripto cüzdandır. İşlemler çevrimdışı imzalanır; bu yüzden bilgisayarındaki ya da telefonundaki zararlı yazılım anahtarlara ulaşamaz.
- Özel anahtar (Private key)Özel anahtar (private key), bir kripto adresinin sahibi olduğunu kanıtlayan ve o adresten işlem imzalamanı sağlayan, genellikle 256 bit uzunluğunda gizli bir sayıdır. Özel anahtarı bilen herkes fonları kontrol eder; anahtar sıfırlanamaz ya da değiştirilemez.
- Kurtarma ifadesi (Seed phrase)Kurtarma ifadesi (seed phrase ya da mnemonic), bir kripto cüzdanın ana sırrını kodlayan 12 ila 24 kelimelik bir listedir. Cüzdandaki her özel anahtar ve adres bu ifadeden türetilir; kelimeler kimdeyse fonlar da ondadır.
- Cüzdan adresiCüzdan adresi, belirli bir blokzincirde kripto paranın gönderilebileceği yeri gösteren, harf ve rakamlardan oluşan herkese açık bir dizidir. Açık anahtarından türetilir; bu yüzden rahatça paylaşabilirsin, ama kimse onunla paranı harcayamaz.
- Adres zehirlenmesi (Address Poisoning)Adres zehirlenmesi, saldırganın işlem geçmişine benzer görünümlü bir adres yerleştirip bir sonraki gönderiminde onu kopyalamanı umduğu bir dolandırıcılıktır. Sahte adresin ilk ve son karakterleri gerçekten kullandığın bir adresle aynıdır; hızlı bir bakışta fark edilmez.
- Kripto phishing (oltalama)Kripto phishing (oltalama), güvenilen bir cüzdan, borsa, proje ya da destek görevlisi kılığına girerek seni kurtarma ifadeni vermeye veya zararlı bir işlemi onaylamaya kandıran dolandırıcılıktır. Blokzincir transferleri kesin olduğundan tek bir hata cüzdanı boşaltabilir.
Ağlar ve işlemler
- Gas ücreti (Gas Fee)Gas ücreti, Ethereum gibi bir blokzincirde işleminin işlenmesi için ödediğin ağ ücretidir. Cüzdan uygulamasına değil ağa ödenir ve bir token gönderdiğinde bile her zaman ağın kendi coiniyle, örneğin ETH veya BNB ile ödenir.
- TRC20TRC20, Tron blokzincirindeki tokenlar için teknik standarttır; “USDT TRC20” Tron üzerindeki Tether demektir. TRC20 tokenları T ile başlayan Tron adreslerinde durur ve ağ ücretleri TRX ile ya da Tron’un enerji ve bant genişliğiyle ödenir.
- BEP20BEP20, EVM uyumlu bir blokzincir olan BNB Smart Chain’in token standardıdır. Ethereum’un ERC20 standardı gibi çalışır; bu yüzden USDT gibi BEP20 tokenları aynı tür 0x adresini kullanır, ama ayrı bir ağda bulunur ve ücretleri BNB ile ödenir.
- ERC20ERC20, Ethereum’da birbirinin yerine geçebilen (fungible) tokenlar için en yaygın standarttır. Bir token sözleşmesinin bakiyeleri bildirmesini, transferi ve başka sözleşmelere harcama izni vermeyi tanımlar; bu yüzden USDT gibi her ERC20 tokenı her Ethereum cüzdanında çalışır.
- JettonJetton, TEP-74 standardıyla tanımlanan, TON blokzincirindeki birbirinin yerine geçebilen token türüdür; TON üzerindeki USDT bir jettondur. ERC20’den farklı olarak her sahibin bakiyesi jetton cüzdanı denen ayrı küçük bir sözleşmede durur ve her transfer TON ile ödenir.
- Memo / etiket (Destination Tag)Memo, etiket (destination tag) ya da yorum, bir transfere eklenen ve alıcıya, genellikle bir borsaya, yatırımın hangi hesaba ait olduğunu söyleyen ek bilgidir. TON buna yorum (comment), XRP Ledger hedef etiketi (destination tag), Stellar ise memo der.
- TXID (işlem hash’i)TXID ya da işlem hash’i (transaction hash), bir blokzincir işleminin benzersiz kimliğidir: işlemin verilerinden hesaplanan uzun bir harf ve rakam dizisi. Onunla herkes transferi bir blok gezgininde bulup durumunu, tutarını ve adreslerini görebilir.
- Blok onayı (Block Confirmation)Blok onayı, bir işlemin ne kadar kesinleştiğini gösteren ölçüdür: işlem bir bloğa girdiğinde ilk onayını alır ve ardından eklenen her blokla bir onay daha kazanır. Onay sayısı arttıkça işlemi geri çevirmek zorlaşır.
- Blok gezgini (Block Explorer)Blok gezgini (block explorer), herkesin bir blokzincirin herkese açık kayıtlarında (işlemler, adresler, bloklar ve token sözleşmeleri) arama yapabildiği bir web sitesidir. TXID ya da adres yapıştırırsın; giriş yapmadan durumu, tutarları, ücretleri ve onayları görürsün.
- Akıllı sözleşme (Smart Contract)Akıllı sözleşme (smart contract), blokzincirde saklanan ve bir işlem aldığında tam olarak kodunun söylediği gibi otomatik çalışan bir programdır. Tokenlar, merkeziyetsiz borsalar ve zincir üstü emanet birer akıllı sözleşmedir; kurallarını aracı olmadan uygularlar.
- EVM (Ethereum Sanal Makinesi)EVM (Ethereum Virtual Machine, Ethereum Sanal Makinesi), Ethereum’da akıllı sözleşmeleri çalıştıran hesaplama ortamıdır. BNB Smart Chain, Polygon, Arbitrum, Optimism, Base ve Avalanche C-Chain gibi birçok blokzincir aynı makineyi çalıştırır ve EVM uyumlu diye anılır.
- Layer 2 (katman 2)Layer 2 (katman 2), ana bir blokzincirin, yani layer 1’in üzerine kurulan, işlemleri kendi başına işleyip sonucu o zincire geri yazan bir ağdır. Ethereum’da Arbitrum, Optimism ve Base gibi layer 2 ağları Ethereum’a dayanırken çok daha düşük ücret alır.
- Zincirler arası köprü (Cross-Chain Bridge)Zincirler arası köprü (cross-chain bridge), değeri bir blokzincirden diğerine, örneğin Ethereum’dan BNB Smart Chain’e taşıyan bir protokoldür. Blokzincirler birbirini doğrudan okuyamadığından köprü, tokenları bir yanda kilitler, yakar ya da takas eder, öbür yanda serbest bırakır.
- Tron enerjisi ve bant genişliği (Energy & Bandwidth)Tron enerjisi ve bant genişliği, Tron ağında işlem ücretini oluşturan iki kaynaktır: bant genişliği her işlemin boyutunu, enerji ise USDT TRC20 göndermek gibi akıllı sözleşme işlerini karşılar. Yeterli kaynağın yoksa ücret olarak hesabından TRX yakılır.
Al-sat, DeFi ve altın
- P2P al-sat (P2P trading)P2P (peer-to-peer, eşten eşe) kripto al-sat, kripto parayı bir borsanın emir defteri yerine doğrudan başka bir kişiyle, genellikle banka havalesiyle yerel para karşılığında alıp satmaktır. Bir platform iki tarafı eşleştirir, emanet de iki tarafı korur.
- Kripto emanet (Escrow)Kripto emanet (escrow), bir kripto ödemesinin anlaşma şartları yerine gelene kadar tarafsız bir aracıda, çoğu zaman bir akıllı sözleşmede kilitli tutulması, sonra satıcıya geçmesi ya da alıcıya iade edilmesidir. Böylece birbirini tanımayan iki kişi güvenle işlem yapabilir.
- Merkezi borsa (CEX)Merkezi borsa (CEX), kullanıcıların kripto ya da para yatırdığı, emir defteri üzerinden birbirleriyle alım satım yaptığı ve sonra kendi cüzdanlarına çekim yaptığı, bir şirketin işlettiği platformdur. Fonlar borsada durduğu sürece anahtarlar kullanıcıda değil, şirkettedir.
- Merkeziyetsiz borsa (DEX)Merkeziyetsiz borsa (DEX), insanların fonlarını bir şirkete yatırmadan, doğrudan kendi cüzdanlarından token takas etmesini sağlayan akıllı sözleşmeler bütünüdür. Fiyatlar genellikle bir işletmecinin yönettiği emir defterinden değil, likidite havuzlarından gelir.
- Kripto swap (takas)Kripto swap, bir kripto parayı ya da token’ı, örneğin TON’u USDT’ye, önce nakde çevirmeden ya da borsada emir vermeden tek adımda doğrudan başka biriyle takas etmektir. Bir teklif alırsın, onaylarsın ve yeni varlık cüzdanına gelir.
- Kayma (Slippage)Slippage (kayma), bir işlemi gönderirken beklediğin fiyat ile işlemin gerçekte gerçekleştiği fiyat arasındaki farktır. Kripto takaslarında kayma, işlemin beklerken fiyatın değişmesinden ve kendi işleminin piyasa üzerindeki etkisinden kaynaklanır.
- Likidite (Liquidity)Likidite, bir varlığın fiyatı fazla oynatmadan hızlıca alınıp satılabilme kolaylığıdır. Likit bir piyasada çok sayıda alıcı ve satıcı ya da derin bir havuz vardır ve işlemler gösterilen fiyata yakın gerçekleşir; likit olmayan piyasada makas geniş, fiyat sıçramaları ani olur.
- Staking (stake etmek)Staking, TON ya da Ethereum gibi hisse ispatı (proof of stake) ağlarında coinlerini kilitleyerek işlemlerin doğrulanmasına ve ağın güvenliğine katkı vermek, karşılığında aynı coinle ödül almaktır. Doğrulayıcıyı kendin çalıştırabilirsin; çoğu kişi bir havuzla stake eder.
- APY (yıllık getiri oranı)APY (annual percentage yield, yıllık yüzde getiri), bir mevduatın ya da stake edilen tutarın bileşik getiri dahil yıllık kazancıdır: ödüller bakiyeye eklenir ve onlar da ödül kazanır. Kriptoda staking, borç verme ve likidite havuzu getirileri APY ile ifade edilir.
- KYC (Müşterini Tanı)KYC (Know Your Customer, Müşterini Tanı), bir finans hizmetinin müşterilerinin kim olduğunu doğrulama sürecidir; genellikle kimlik belgesi, selfie ve bazen adres belgesi istenir. Kriptoda borsalar ve P2P platformları KYC yapar; kendi kendine saklama cüzdanı KYC istemez.
- Tokenize altın (Tokenized Gold)Tokenize altın, ihraççısının bir kasada sakladığı fiziksel altını temsil eden bir kripto tokendır; genellikle 1 token 1 troy ons altındır. Altını blokzincirde küçük parçalar halinde almanı, tutmanı ve göndermeni sağlar; fiyatı dünya spot altın fiyatını izler.
- AirdropKripto airdrop, projelerin erken kullanıcıları ödüllendirmek, sahipliği yaymak ya da bir lansmanı tanıtmak için çok sayıda cüzdan adresine ücretsiz token dağıtmasıdır. Gerçek airdrop’lar vardır, ama sahteleri dolandırıcıların cüzdan boşaltmak için en sık kullandığı yollardandır.
- NFT (değiştirilemez token)NFT (non-fungible token, değiştirilemez token), dijital sanat, koleksiyon parçası, bilet ya da kullanıcı adı gibi belirli bir öğenin sahibini kaydeden benzersiz bir blokzincir tokenıdır. Coinlerin aksine bir NFT başkasıyla bire bir takas edilemez; her birinin kimliği ayrıdır.
- DeFi (merkeziyetsiz finans)DeFi (decentralized finance, merkeziyetsiz finans), alım satım, borç verme, borç alma ve getiri gibi finans hizmetlerinin banka ya da aracı yerine akıllı sözleşmelerle açık blokzincirlerde çalışmasıdır. Kendi kendine saklama cüzdanı olan herkes hesap açmadan kullanabilir.
Terimleri uygulamada gör
Waletifi’yi indir, 24 kelimeni kâğıda yaz ve bu kavramların kendi saklamasız cüzdanında nasıl işlediğini gör.
Android 7.0 veya üzeri. Yalnızca waletifi.com adresinden indir ve kurmadan önce adres çubuğunu kontrol et.